3,69 triệu USD cho tác phẩm đắt nhất lịch sử mỹ thuật Việt: Hào quang từ khu vườn tĩnh lặng của Vũ Cao Đàm

Tối ngày 28/9/2026, căn phòng đấu giá của Sotheby’s tại Hong Kong chứng kiến một trong những khoảnh khắc nghẹt thở nhất lịch sử giao dịch mỹ thuật Việt Nam. Tác phẩm lụa Conversation d'élégantes au jardin (Cuộc trò chuyện của những quý cô trong vườn) của danh họa Vũ Cao Đàm được xướng tên ở mức khởi điểm 7 triệu HKD. Ngay lập tức, cuộc rượt đuổi giá diễn ra dồn dập. Qua 14 lượt trả giá giằng co gay cấn, tiếng búa chốt hạ vang lên ở con số 23 triệu HKD trước tiếng vỗ tay tán thưởng của khán phòng. Tính cả thuế phí, tổng giá trị giao dịch đạt 28,96 triệu HKD (tương đương 3,69 triệu USD hay hơn 95 tỷ đồng), xô đổ hoàn toàn mức dự đoán tối đa 19,6 triệu HKD mà các chuyên gia Sotheby’s đưa ra trước đó.

Cú gõ búa lịch sử này không chỉ thiết lập kỷ lục vô tiền khoáng hậu cho riêng sự nghiệp Vũ Cao Đàm, mà còn chính thức đưa Conversation d'élégantes au jardin trở thành tác phẩm có giá đắt nhất lịch sử mỹ thuật Việt Nam từng được giao dịch công khai trên sàn quốc tế. Con số 3,69 triệu USD đã vượt qua cột mốc huyền thoại 3,1 triệu USD (24,375 triệu HKD) của bức Chân dung cô Phượng (Mai Trung Thứ) lập nên năm 2021.

Đáng chú ý hơn cả là biên độ tăng giá phi thường của tác phẩm theo chiều dài thời gian. Vào tháng 4 năm 2008, khi lần đầu tiên xuất hiện trong bộ sưu tập Philip Ng trứ danh cũng tại Sotheby’s Hong Kong, kiệt tác lụa này từng được sang tay với giá khoảng 262.900 USD. Sau 18 năm im lặng nằm trong bộ sưu tập tư nhân, giá trị bức tranh đã tăng vọt 14 lần. Sự bứt phá này không đơn thuần là một thắng lợi về mặt thương mại, mà còn là lời khẳng định đanh thép cho sức hút và giá trị di sản ngày càng lớn mạnh của thế hệ họa sĩ Đông Dương trong dòng chảy thị trường nghệ thuật toàn cầu.

Khu vườn năm 1939 - Sự lãng mạn kiên cường trước đại chiến

Nhìn vào Conversation d'élégantes au jardin, ấn tượng đầu tiên bao trùm lên người thưởng ngoạn là cảm giác tĩnh tại đến kỳ lạ. Giữa không gian thiên nhiên được xử lý bằng những vệt màu thanh nhã, các nhân vật nữ hiện lên với đường nét mềm mại, thong dong trò chuyện. Không có kịch tính, không có chuyển động dồn dập, cũng chẳng hề mang gánh nặng của sự u uất. Chỉ là một khoảnh khắc đời thường, đượm chất thơ thanh tao được lưu giữ trọn vẹn trên mặt lụa.

Thế nhưng, năm 1939 - cột mốc ra đời được chính danh họa ghi trên mặt tranh và đem đi triển lãm lần đầu tại Paris - chưa bao giờ là một thời điểm bình thường.

Đó là lúc thế giới đang chuẩn bị sụp đổ. Tại Pháp, nơi Vũ Cao Đàm đang sinh sống và làm việc xa quê hương, không khí chiến tranh đã bao trùm khắp các đại lộ Paris. Châu Âu đứng ngay bên bờ vực của Thế chiến II với những chỉ dấu di tản, bất an và sợ hãi. Chính sự tương phản gắt gao giữa một thực tại đầy biến động bên ngoài và khung cảnh bình yên tuyệt đối bên trong bức tranh đã biến tác phẩm trở thành một ẩn dụ nghệ thuật sâu sắc. Tại sao người nghệ sĩ lại chọn vẽ một khu vườn êm đềm vào đúng khoảng tối của lịch sử?

Theo phân tích chuyên môn của Sotheby’s, câu trả lời nằm ở cách Vũ Cao Đàm dùng hội họa như một "vùng an toàn trong tâm tưởng" (mental sanctuary). Ông tìm về ký ức và những mối liên hệ thân thuộc. Bố cục 5 nhân vật nữ trong vườn gợi nhiều liên tưởng đến bức ảnh gia đình của chính họa sĩ, nơi hiện diện hình bóng người em gái Vũ Thị Thức. Khu vườn trên lụa vì thế không đơn thuần là cảnh vật ngoại cảnh, mà là không gian của hồi tưởng - nơi người nghệ sĩ cất giữ cảm giác thuộc về và lưu giữ tình yêu quê hương bằng thứ ngôn ngữ mỹ thuật dịu dàng nhưng kiên cường nhất.

Sự lãng mạn trong Conversation d'élégantes au jardin vì thế không phải là sự xa rời thực tế hay trốn chạy. Đó là một phản ứng thẩm mỹ đầy bản lĩnh: dùng cái đẹp dịu dàng để đối kháng với sự tàn khốc của thời cuộc, dùng sự vĩnh cửu của ký ức để níu giữ một thế giới đang ngả nghiêng.

Để hiểu được độ đằm chắc và cấu trúc không gian khác biệt trong Conversation d'élégantes au jardin, phải nhìn lại nền tảng xuất phát điểm của Vũ Cao Đàm. Khác với phần lớn các danh họa cùng thời, ông sớm chuyển sang tập trung vào điêu khắc. Là thủ khoa Điêu khắc khóa II của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, Vũ Cao Đàm sang Pháp năm 1931 với tư duy sâu sắc của một nhà tạc tượng, đắm mình trong những hình khối căng đầy của bậc thầy Auguste Rodin.

Tuy nhiên, hoàn cảnh lịch sử giai đoạn 1938 - 1945 đã tạo nên bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp của ông. Việc đúc đồng bị hạn chế nghiêm ngặt do hoàn cảnh thời chiến tại Châu Âu đã thúc đẩy người nghệ sĩ tìm về một chất liệu riêng tư, đậm chất Á Đông: lụa.

Cú chuyển dịch cưỡng ép ấy hóa ra lại là điểm giao thoa rực rỡ nhất trong ngôn ngữ nghệ thuật của Vũ Cao Đàm. Khi kỹ năng tạo khối điêu khắc gặp gỡ độ thẩm thấu êm dịu của lụa, ông không vẽ lụa theo cách phảng phất, mỏng nhẹ thuần túy của phương Đông cổ điển. Vũ Cao Đàm đưa vào mặt lụa nét cọ có lực, cách dựng hình đặn đặn, kết hợp cùng kỹ thuật màu gouache và mực để tạo ra độ sâu không gian và hình khối nhân vật vô cùng rõ nét.

Những quý cô trong Conversation d'élégantes au jardin vừa sở hữu vẻ thoát trần, mảnh mai đặc trưng của lụa, vừa mang nét vững chãi, cân bằng của một tác phẩm điêu khắc. Chính sự thẩm thấu giữa tư duy khối Châu Âu và tâm hồn lụa Việt Nam đã biến giai đoạn sáng tác lụa tại Paris của ông trở thành giai đoạn đắt giá, hiếm hoi và hoàn hảo nhất về mặt mỹ học.

Nguồn gốc chuẩn mực và vị thế tái lập của bộ tứ "Phổ - Thứ - Lựu - Đàm"

Sức nặng của con số 3,69 triệu USD không đến ngẫu nhiên. Nó là điểm kết tinh của một hành trình di sản với lịch sử xuất xứ vô cùng minh bạch và chuẩn mực: từ triển lãm đầu tiên tại Paris năm 1939, qua không gian trưng bày quan trọng tại Bảo tàng Nghệ thuật Singapore năm 2000, đến bộ sưu tập Philip Ng danh tiếng năm 2008, trước khi chính thức ghi danh vào lịch sử nghệ thuật thế giới vào năm 2026.

Kỷ lục của Conversation d'élégantes au jardin không phải hiện tượng đơn lẻ. Mai Trung Thứ từng đặt mốc hơn 3,1 triệu USD với Chân dung cô Phượng năm 2021, còn Lê Phổ đạt 2,28 triệu USD năm 2022 rồi 2,37 triệu USD năm 2023, đều tại Sotheby's Hong Kong. Nhiều thập niên, bộ tứ danh họa Đông Dương định cư ở Pháp - Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Lê Thị Lựu, Vũ Cao Đàm ("Phổ - Thứ - Lựu - Đàm") - thường được nhìn qua lăng kính hoài niệm, xa xăm (exotic/nostalgic) của thị trường phương Tây. Những mức giá liên tiếp bị phá vỡ cho thấy cách nhìn ấy đang thay đổi: tranh của họ ngày càng được định giá như tác phẩm của những bậc thầy hiện đại, không chỉ là ký ức về một xứ sở xa xôi.

Việc những kiệt tác tranh lụa, sơn dầu thập niên 1930 - 1940 liên tục xô đổ các kỷ lục về giá là lời khẳng định chắc chắn: thế hệ họa sĩ Đông Dương đã chính thức đứng chung hàng ngũ với các bậc thầy Hiện đại (Modern Masters) trên bản đồ nghệ thuật toàn cầu.

Gần một thế kỷ trôi qua kể từ ngày Vũ Cao Đàm buông nét cọ cuối cùng tại Paris, những người phụ nữ trong Conversation d'élégantes au jardin vẫn ngồi đó, điềm nhiên và dịu dàng giữa khu vườn hoài niệm của riêng họ. Tiếng búa gõ chốt hạ hơn 95 tỷ đồng ở Hong Kong, hay con số tăng giá 14 lần sau gần hai thập kỷ, suy cho cùng chỉ là chiếc gương phản chiếu muộn màng của thị trường đối với một kiệt tác di sản. Khi mọi biến động của lịch sử trôi qua và những con số kỷ lục rồi sẽ bị thay thế, điều còn lại duy nhất chính là bản lĩnh thẩm mỹ kiên cường của người nghệ sĩ xa quê: dùng cái đẹp thanh tao để chiến thắng sự tàn khốc của chiến tranh, và dùng chiều sâu ký ức để khắc tên mỹ thuật Việt Nam vào dòng chảy nghệ thuật thế giới.